Truizmem jest dziś twierdzenie o potrzebie nieustannego wdrażania idei uczenia się przez całe życie. Zmiany, obserwowane we współczesnych społeczeństwach, takie jak np. rosnące znaczenie umiejętności samodzielnego uczenia się, upowszechnianie się dostępu do publicznych systemów edukacji i alternatywnych źródeł informacji czy przekształcanie się wizerunku ludzi starszych i starzenia się, dowodzą, że ciągłe kształcenie i rozwój stają się integralną częścią życia. Uniwersytety Trzeciego Wieku (UTW) stanowią jedną z odpowiedzi na wiążące się z tym wyzwania, będąc jednocześnie reakcją na postępujące zmiany demograficzne. Od wielu lat podkreśla się bowiem problemy i wyzwania, związane z postępującym procesem starzenia się społeczeństwa.  Wzrost liczby osób starszych, coraz powszechniejsza długowieczność, a jednocześnie mały przyrost naturalny sprawiają, że Seniorki i Seniorzy stają się jedną z najliczniejszych grup, mającą przy tym specyficzne i jasno określone potrzeby i oczekiwania.  Podnoszenie się jakości życia wiąże się natomiast z ich dłuższą, szeroko rozumianą aktywnością, nieustającą potrzebą utrzymywania i rozwijania kontaktów społecznych czy samorozwoju.

Pierwsze Uniwersytety Trzeciego Wieku powstały już 50 lat temu. Dziś w Polsce działa ich kilkaset. Z dostępnych danych wynika, że są one domeną mniejszych miejscowości, jednak wiele z nich funkcjonuje również w największych polskich miastach. W Polsce, jak i w innych krajach, wyróżnia się dwa główne modele tych instytucji: francuski i brytyjski. Pierwszy z nich obejmuje UTW organizowane we współpracy z ośrodkami akademickimi. To tego typu uniwersytety mają najczęściej wielkomiejski i edukacyjny charakter. Drugi model odnosi się natomiast do uniwersytetów tworzonych poza takimi ośrodkami, oddolnie. W Polsce uniwersytety tworzone poza uczelniami wyższymi są najczęściej organizowane przez organizacje pozarządowe. Niemały udział w inicjowaniu tych instytucji mają również ośrodki kultury i biblioteki. Wskazuje się przy tym, że niezależnie od miejsca swojej działalności UTW pełnią kilka istotnych funkcji. Poza najistotniejszą rolą edukacyjną jest to  funkcja integracyjna i aktywizująca. Dzięki uniwersytetom Seniorki i Seniorzy zyskują dodatkowy bodziec do wyjścia z domu i uczestniczenia w spotkaniach towarzyskich. UTW są też postrzegane jako wspólnoty, w których ich uczestnicy budują więzi i znajdują wsparcie. Osoby i instytucje organizujące spotkania dla i z Seniorami zdają sobie sprawę, że słuchaczki i słuchacze UTW to studenci niezwykle wymagający. To osoby dociekliwe, które chętnie uczestniczą w dyskusjach, stawiają wiele pytań, nieraz angażują się w samo organizowanie i prowadzenie spotkań. Chcąc wesprzeć przygotowywanie atrakcyjnej oferty dla Seniorów, postanowiłyśmy opracować Podręcznik dla tych, którzy pracują lub też planują rozpocząć pracę z tą właśnie grupą społeczną i podzielić się swoją pracą i przemyśleniami.

Podręcznik powstał w ramach projektu „Senior na Uniwersytecie”, realizowanego przez Collegium Civitas. Projekt stanowił odpowiedź na konkurs Narodowego Centrum Badań i Rozwoju, który dotyczył rozwoju III misji Uczelni, czyli misji wychodzenia z akademickością na zewnątrz, pobudzania aktywności poznawczej, społecznej wśród niestandardowych odbiorców Uczelni, czyli Seniorów i Seniorek, czy dzieci. Ideą projektu było pobudzenie grupy osób 60+ do aktywności społecznej, lokalnej, do budowania własnych małych ojczyzn, ale również integracja tychże społeczności, poprzez wymianę myśli, doświadczeń, wzajemną prezentację swoich osiągnięć.

Idea ta połączyła w jednym przedsięwzięciu  cztery Uniwersytety Trzeciego Wieku z terenu Mazowsza, jeden z modelu francuskiego, akademickiego powstały przy Collegium Civitas, oraz trzech typu brytyjskiego, które powstały jako inicjatywa oddolna, działające przy Ośrodku Pomocy Społecznej oraz Miejskich Domach Kultury. W ramach działań projektowych prowadzono działania dydaktyczne, aktywizujące i integracyjne. Powstały różnorodne pomysły i koncepcje projektów społecznych, dookreślających charakter i specyfikę danej społeczności. W prezentowanym tu Podręczniku dzielimy się naszymi doświadczeniami i przemyśleniami, jednak zawarte tu materiały, mają za zadanie służyć jako inspiracja dla wszystkich, którzy zajmują się edukacją osób starszych. Trzeba bowiem podkreślić, że edukacja Seniorek i Seniorów nie jest prowadzona wyłącznie w ramach Uniwersytetów Trzeciego Wieku. Idea kształcenia przez całe życie jest bliska wielu instytucjom, jak np. galerie, biblioteki czy muzea. Jest to też obszar działań wielu organizacji pozarządowych w Polsce, promowany również przez Unię Europejską poprzez wdrażanie koncepcji uczenia się przez całe życie (lifelong learning), jako jednego z kluczowych priorytetów polityki europejskiej. Prezentowany tu Podręcznik to zatem zestaw materiałów, które mają ułatwić przygotowanie i poprowadzenie zajęć z Seniorami. Dzielimy się w nim również naszymi doświadczeniami, zarówno z realizacji projektu, którego odbiorcami byli Seniorki i Seniorzy, jak i z prowadzenia Uniwersytetów Trzeciego Wieku, działających w zróżnicowanych modelach. Podręcznik jest skierowany do nauczycieli, trenerek/ów i wykładowczyń i wykładowców prowadzących zajęcia z Seniorami, a także do organizatorów kursów edukacyjnych dla osób starszych. Wiele inspiracji znajdą w nim również osoby planujące założyć UTW lub urozmaicić jego ofertę. Podręcznik ma postać e-podręcznika elearningowego, w którym zamieszczamy scenariusze zajęć, wypowiedzi ekspertów oraz refleksje pomysłodawców i realizatorów. Jest to zatem swego rodzaju zasobnik, z którego w wygodny sposób czerpać mogą wszystkie zainteresowane osoby. Onlinowa forma przygotowanego Przewodnika jest pokłosiem pandemicznego czasu, w którym przyszło nam realizować zaplanowane działania, ale również dzięki niej dostęp do niniejszej publikacji i jej zasięg jest zdecydowanie prostszy i większy.

Przygotowując publikację, za cel postawiłyśmy sobie podjęcie w niej kilku istotnych zagadnień. Po pierwsze, interesowały nas różnice związane z odmiennymi typami Uniwersytetów. W e-podręczniku tłumaczymy na czym one polegają i co z perspektywy organizatorów UTW, jak i prowadzących może być ich atutem, a co ograniczeniem. Po drugie, istotnym zagadnieniem było dla nas również prowadzenie projektu edukacyjnego dla Seniorów i Seniorek. W Podręczniku zamieszczamy m.in. refleksje koordynatorek/rów projektu. Jednak głównym tematem Podręcznika są metody prowadzenia zajęć z Seniorkami i Seniorami. Z tego powodu na platformie zamieszczamy zarówno filmy z poradami z tego obszaru, jak i scenariusze zajęć, w których w przystępny sposób opisujemy sposoby realizacji czterech różnych spotkań dla osób starszych.